ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ (គ.ស. ១១៨១-១២១៨) ជាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរដ៏ឆ្នើមមួយព្រះអង្គនៃសម័យអង្គរ ដែលបានបន្សល់នូវកេរតំណែលដ៏សំខាន់ជាច្រើនសម្រាប់កូនខ្មែរជំនាន់ក្រោយ ទាំងផ្នែកសាសនា ស្ថាបត្យកម្ម សង្គម និងនយោបាយ។ ខាងក្រោមនេះជាកេរតំណែលសំខាន់ៗ៖
១. **ការកសាងប្រាសាទ និងស្ថាបត្យកម្ម**
– **ប្រាសាទបាយ័ន**៖ ជាប្រាសាទដ៏ល្បីល្បាញ និងជានិមិត្តរូបនៃសម័យអង្គរ ដែលមានរចនាបថបាយ័ន្ត និងមុខថ្ម (ហៅថា “ស្នាមញញឹមអង្គរ”) ដែលតំណាងឱ្យព្រះអវលោកេស្វរៈ និងភាពរុងរឿងនៃរាជាណាចក្រខ្មែរ។[]
– **ប្រាសាទផ្សេងទៀត**៖ ព្រះអង្គបានកសាងប្រាសាទជាច្រើន ដូចជា ប្រាសាទតាព្រហ្ម ប្រាសាទព្រះខ័ន ប្រាសាទបន្ទាយក្តី និងប្រាសាទនៅតាមបណ្តាខេត្ត ដូចជា ប្រាសាទបន្ទាយឆ្មារ (បាត់ដំបង) និងប្រាសាទនៅទឹកដីថៃសព្វថ្ងៃ (ឧ. ប្រាសាទភិម័យ)។ ប្រាសាទទាំងនេះឆ្លុះបញ្ចាំងពីសិល្បៈ និងបច្ចេកទេសស្ថាបត្យកម្មដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។[][]
– **ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ**៖ ព្រះអង្គបានសាងសង់ផ្លូវថ្នល់ ស្ពាន បណ្តាញជលសាស្ត្រ (បារាយណ៍ ទំនប់ទឹក) និងផ្លូវធ្វើដំណើរទូទាំងអាណាចក្រ ដែលជួយសម្រួលការធ្វើដំណើរ ពាណិជ្ជកម្ម និងកសិកម្ម។[]
២. **ការផ្សព្វផ្សាយពុទ្ធសាសនា**
– ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ជាព្រះមហាក្សត្រដំបូងគេដែលគោរពពុទ្ធសាសនាមហាយានជាសាសនាផ្លូវការ ដែលបានផ្លាស់ប្តូរពីព្រហ្មញ្ញសាសនា និងពុទ្ធសាសនាថេរវាទ។ ព្រះអង្គបានឧទ្ទិសប្រាសាទបាយ័នដល់ព្រះអវលោកេស្វរៈ និងលើកតម្កើងគុណធម៌នៃព្រះពោធិសត្វ។[]
– ព្រះអង្គបានសាង **អរោគ្យសាលា** (មន្ទីរពេទ្យ) ចំនួន ៩៨ និង **ធម្មសាលា** (សាលាសំណាក់ធម៌) ចំនួន ១០១ នៅទូទាំងប្រទេស ដើម្បីផ្តល់សេវាសុខភាព និងជួយសម្រួលដល់ព្រះសង្ឃ និងប្រជាជន។ នេះបង្ហាញពីការយកចិត្តទុកដាក់លើសុខុមាលភាពសង្គម។[]
៣. **ការពង្រីកអាណាចក្រនិងការរំដោះជាតិ**
– ព្រះអង្គបានរំដោះអាណាចក្រខ្មែរពីការគ្រប់គ្រងរបស់ចាម្ប៉ា បន្ទាប់ពីការឈ្លានពាននៅឆ្នាំ ១១៧៧។ ព្រះអង្គបានដឹកនាំទ័ពវាយបក និងរំដោះក្រុងយសោធបុរៈ (អង្គរធំ) នៅឆ្នាំ ១១៨១។[]
– ព្រះអង្គបានពង្រីកអាណាចក្រខ្មែរឱ្យមានទំហំធំទូលាយបំផុត គ្របដណ្តប់លើទឹកដីសព្វថ្ងៃនៃកម្ពុជា ចាម្ប៉ា ឡាវ ថៃ ភូមា និងផ្នែកខ្លះនៃម៉ាឡេស៊ី។ នេះបានធ្វើឱ្យខ្មែរក្លាយជាមហាអំណាចនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។[]
– ព្រះអង្គបានរឹបអូសនគរចាម្ប៉ា និងបានដាក់ជាអាណាខេត្តរបស់ខ្មែរពីឆ្នាំ ១២០៣ ដល់ ១២២៦។[]
៤. **ការអភិវឌ្ឍសង្គមនិងសុខុមាលភាពប្រជាជន**
– ព្រះអង្គបានបង្កើតរដ្ឋសុខុមាលភាព (welfare state) ដែលផ្តោតលើការថែទាំផ្នែកខាងវិញ្ញាណ និងរាងកាយរបស់ប្រជាជន។ អរោគ្យសាលាទាំង ៩៨ មានគ្រូពេទ្យ និងបុគ្គលិកជាច្រើន ដែលបម្រើសេវាព្យាបាលជំងឺ និងចែកចាយថ្នាំ។[]
– ព្រះនាងឥន្ទ្រទេវី ព្រះអគ្គមហេសីទី២ បានចងក្រងសិលាចារឹកជាកំណាព្យ ដែលបានកត់ត្រាពីស្នាព្រះហស្ត និងការឧទ្ទិសខ្លួនរបស់ព្រះនាងជ័យរាជទេវី ព្រះអគ្គមហេសីទី១ ដល់សាសនា និងសង្គម។ នេះបង្ហាញពីតួនាទីស្ត្រីក្នុងការអភិវឌ្ឍសង្គម។[]
៥. **ការបន្សល់សិលាចារឹកនិងឯកសារ**
– សិលាចារឹកនៅប្រាសាទជ្រុង ប្រាសាទបាយ័ន ប្រាសាទតាព្រហ្ម និងប្រាសាទភិមានអាកាស បានកត់ត្រាព័ត៌មានអំពីជីវប្រវត្តិ និងស្នាព្រះហស្តរបស់ព្រះអង្គ។ សិលាចារឹកទាំងនេះជាប្រភពសំខាន់សម្រាប់ការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ។[][]
– សិលាចារឹកនៅសាយហ្វុង (ឡាវ) បានរៀបរាប់ពីការកសាងអរោគ្យសាលានៅឆ្នាំ ១១៨៦ ដែលបង្ហាញពីការយកចិត្តទុកដាក់របស់ព្រះអង្គចំពោះសុខភាពសាធារណៈ។[](https://khmerpostasia.com/archives/9878)
៦. **ការបំផុសស្មារតីជាតិនិយម**
– ព្រះអង្គបានបង្រួបបង្រួមជាតិខ្មែរ និងបណ្តាលឱ្យមានស្មារតីជាតិនិយមខ្លាំងក្លា តាមរយៈការរំដោះប្រទេសពីចាម្ប៉ា និងការពង្រីកអាណាចក្រ។ ស្នាព្រះហស្តរបស់ព្រះអង្គបានក្លាយជាការបំផុសគំនិតសម្រាប់កូនខ្មែរជំនាន់ក្រោយ។[]
– ព្រះបរមរូបរបស់ព្រះអង្គ ដែលត្រូវបានគេចម្លាក់នៅតាមប្រាសាទ និងរកឃើញនៅទីតាំងផ្សេងៗ (ឧ. អង្គរធំ និងវៀងចន្ទន៍) បានក្លាយជានិមិត្តរូបនៃភាពរឹងមាំ និងប្រាជ្ញា។[]
**សេចក្តីសន្និដ្ឋាន**
កេរតំណែលរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ មិនត្រឹមតែជាប្រាសាទ ឬហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងជាការបន្សល់នូវគំនិតនៃការបង្រួបបង្រួមជាតិ ការយកចិត្តទុកដាក់លើសុខុមាលភាពប្រជាជន និងការលើកស្ទួយពុទ្ធសាសនា។ ស្នាព្រះហស្តទាំងនេះនៅតែជាមោទនភាព និងជាមេរៀនសម្រាប់កូនខ្មែរជំនាន់ក្រោយ ដើម្បីសិក្សា និងថែរក្សាបេតិកភណ្ឌជាតិ។[]
