ប្រវត្តិសាស្រ្ត

សង្គ្រាមជប៉ុន-ចិន-រុស្សី នាចុងសតវត្សរិ៍ទី១៩ នេះបានត្រូវគេហៅថា The First Sino-Japanese War គឺជាចលនាដង្ហើមដំបូងនៃការឈ្លានពានរបស់ពួកជប៉ុន មុនចូលទៅកាន់កាប់ប្រទេសចិន បន្តចូលមកដាក់អាណានិគមដល់តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ទៀតនោះ។ ជារួមទៅ! ទិសដៅតែមួយនៃការឈ្លានពានរបស់ជប៉ុន មកឧបទ្វីបកូរ៉េ នាពេលនោះព្រោះបើគិតតាមភូមិសាស្ត្រ ឧបទ្វីបកូរ៉េ គឺនៅទីតាំងជិតប្រទេសជប៉ុនជាងគេ។ ដើមហេតុដំបូងនាអំឡុងឆ្នាំ១៨៧៦ ជប៉ុនបានបង្ខំឲ្យមេដឹកនាំឧបទ្វីបកូរ៉េ ចុះហត្ថលេខាឲ្យជប៉ុនមានឳកាសបញ្ជូនទ័ពពួកគេ ចូលមកទឹកដីឧបទ្វីបកូរ៉េ ដោយក្នុងគោលដៅធ្វើសកម្មភាពជួយរំដោះជាតិកូរ៉េ ឲ្យគេចផុតពីការឈ្លានពានរបស់ពួកចិន។ ជាក់ស្តែងប្រាកដមែន នាអំឡុងដើមឆ្នាំ១៨៩០ ចលនារំដោះជាតិរបស់កូរ៉េ បានកើតឡើងងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងពួកចិន ដែលជារឿយៗ តែងតែមកជ្រៀតជ្រែក ព្យាបាទលើទឹកដីពួកគេ ប៉ុន្តែការបះបោរអំឡុងពេលនោះ តែងតែត្រូវកងទ័ពចិនបង្ក្រាបបានជានិច្ច។ ឃើញឳកាសល្អបែបនេះ…

ក្រោយពីស្ថានភាពកាន់តែដុនដាបនៅក្នុងទឹកដីសហរដ្ឋអាមេរិកទាំងមូល ហើយជះឥទ្ធិពលកាន់តែខ្លាំងទៅជុំវិញពិភពលោក ខណៈរដ្ឋាភិបាលមានតែដំណោះស្រាយ ប៉ុន្តែគ្មានលទ្ធផលច្បាស់លាស់នោះ ទីបំផុតនៅក្នុងការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតី នា​ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៣២ តំណែងលោក ហឺបឺត ហ៊ូវ័រ (Herbert Hoover) ដែលជាបេក្ខជន​មកពីបក្សសាធារណរដ្ឋ ត្រូវបានជំនួសដោយលោក ហ្វ្រាំងឃ្លីន ដេឡាណូ រ៉ូស្វែល (Franklin D. Roosevelt) ដែលមកពីបក្សប្រជាធិបតេយ្យ ហើយរូបគាត់គឺជាប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកជំនាន់ទី៣២។ ខណៈមុនជាប់តំណែងជាប្រធានាធិបតី រូបគាត់គឺជាអភិបាលនៃរដ្ឋញ៉ូយកតែម្តង។ ហ្វ្រាំងឃ្លីន រ៉ូស្វែល (ឈ្មោះខ្លីរបស់គាត់) បានកើតនៅឆ្នាំ១៨៨២ និងជាអ្នកចូលចិត្តខាងសិក្សាមួយ កាលពីកុមារភាព ខណៈរូបគាត់គឺជានិស្សិតបញ្ចប់ថ្នាក់សាកលវិទ្យាល័យ​នៅសាលាល្បី ហាវ៉ាដ។…

ប្រិយមិត្តស្គាល់មកហើយនូវវីរៈបុរសជាតិនិយមចិន ស៊ុន យ៉ាតសេន (Sun Yat Sen) ភាពល្បីល្បាញរបស់គាត់ ត្រូវបានពិភពលោកទទួលស្គាល់ និងជាពិសេសការគោរពទុកដូចជាអ្នកប្រាជ្ញពីសំណាក់ប្រជាជនចិនតែម្តង។ ការផ្តល់តម្លៃ និងគោរពទាំងនេះបានកើតឡើងដោយសារតែសេចក្តីក្លាហាន ជាអ្នកបណ្តុះគំនិតប្រឆាំងនឹងខ្សែរាជវង្សម៉ាន់ជូរី ដែលកាន់កាប់ប្រទេសចិន រហូតដល់បង្កើតជាចលនាតស៊ូបដិវត្តន៍ផ្តួលរំលំរបបរាជានិយម ដែលចាក់គ្រឹះនៅក្នុងផ្នត់គំនិតប្រជាជនចិនរាប់ពាន់ឆ្នាំមកហើយនោះបានសម្រេចទៀតផង។ បើនិយាយពីជំហានដំបូង ក្នុងការផ្តួលរំលំរបបរាជានិយម ដែលដឹកនាំដោយពួករាជវង្សម៉ាន់ជូរី ស៊ុន យ៉ាតសេន បានបញ្ចេញនូវគំនិតនៃគោលនយោបាយប្រជាជនគំនិត៣ ដែលក្នុងគោលដៅបង្រួបង្រួមសមាគម និងជនជាតិចិនជាច្រើន នៅក្នុងប្រទេសយក្សមួយនេះឲ្យដើរតាមទិសដៅតែមួយ ហើយនេះក៏មិនមែនជាកិច្ចការស្រួលនោះទេ សម្រាប់ប្រទេសដែលមានប្រជាជនច្រើនលើសគេលើពិភពលោក ព្រមទាំងប្រមូលផ្តុំដោយប្រពៃណី ទំនៀមទម្លាប់ ជំនឿខុសៗពីគ្នា។ ការប្រមូលផ្តុំលើកដំបូង ដើម្បីផ្សព្វផ្សាយនូវគោលនយោបាយនេះ ត្រូវបានរៀបចំឡើងដំបូងនៅឆ្នាំ១៩០៥…

តាមទស្សនៈថ្មី គេបានចាត់ទុកថា អរិយធម៌ ជាធម៌សំយោគរវាង វប្បធម៌ និងសង្គមធម៌ ហើយពុំមែនជាកម្រងព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយ ដែលបានកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់គ្នាហូរហែតែប៉ុណ្ណោះទេ ។ យើងយល់ថាទស្សនៈនេះមានលក្ខណៈសមរម្យណាស់ ហើយយើងចង់យកមកអនុវត្តក្នុងកិច្ចការរបស់យើងនេះដែរ ដើម្បីបង្ហាញអោយអ្នកអានឃើញភាពនៃសង្គមខ្មែរយើងក្នុងសម័យកាលនីមួយៗ ។ ប៉ុន្តែក្នុងការធ្វើអោយសម្រេចបំណងរបស់យើងខាងលើនេះ យើងត្រូវជួបប្រទះនឹងឧបសគ្គជាច្រើន ។ យ៉ាងណាមិញ ឯកសារដែលយើងប្រើប្រាស់សម្រាប់ចងក្រងអរិយធម៌ខ្មែរសម័យក្រោយអង្គរនេះ ច្រើនតែជា រាជពង្សាវតារ ។ ដូចមិត្តអ្នកអានបានជ្រាបស្រាប់ហើយថា រាជពង្សាវតារ ជាឯកសារអធិប្បាយអំពីដំណើរប្រែប្រួលរបស់ស្ដេចផែនដី ម្ល៉ោះហើយពត៌មានដែលយើងអាចស្រង់ចេញពីឯកសារប្រភេទនេះ ច្រើនតែសង្កត់ទៅលើរឿងរ៉ាវដែលទាក់ទងនឹងព្រះមហាក្សត្រ រាជវង្សានុវង្ស នាម៉ឺន ចម្បាំង ចំណែកឯព័ត៌មានដែលទាក់ទងនឹងជីវភាពប្រជារាស្ត្រ ការរស់នៅ និងមែកធាងឯទៀតនៃវប្បធម៌និងសង្គមធម៌ មានតិចតួចស្ដួចស្ដើងណាស់ ។ តាមការសង្កេត សៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រជាភាសាជាតិក្ដី ជាភាសាបរទេសក្ដី ដែលបានចងក្រងរួចមកហើយរហូតដល់ពេលនេះក៏ពុំអាចទៅដល់គោលដៅខាងលើនេះដែរ ។ ចំពោះយើងវិញ យើងពុំហ៊ានអះអាងថានឹងទៅដល់គោលដៅទាំងស្រុងនោះដែរ តែទោះបីមានកង្វះឯកសារយ៉ាងណាក៏ដោយក៏យើងនឹងខិតខំសាកល្បងដោយប្រើឯកសារដែលមានរួចមកហើយ ផ្សំជាមួយនឹងឯកសារបរទេសខ្លះ ដើម្បីធ្វើអោយសង្គមខ្មែរក្នុងអតីតកាលលេចរូបរាងឡើង​ចំពោះមុខអ្នកអានតាមលទ្ធភាពដែលយើងអាចធ្វើបាន…

ខេត្តបាត់ដំបង​ ជាខេត្តដែលសម្បូរទៅដោយតំបន់ទេសចរណ៍បែបបុរាណជាច្រើនកន្លែង ដែលទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរណ៍ ទាំងក្នុង និងក្រៅប្រទេស។ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងចំណោមកន្លែងទេសចរណ៍ជាច្រើនកន្លែង ក៏មានវត្តចំណាស់មួយក៏ជាតំបន់ទេចរណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រដែលយើងគួរយល់ដឹងផងដែរ។ វត្តពិជ័យលង្ការ ហៅវត្តឈើខ្មៅ ស្ថិតក្នុងទឹកដីខេត្តបាត់ដំបង ជាក់ស្តែងតួសាលាបាលី តួសាលាឆាន់ និងតួព្រះវិហារហៅវត្តឈើខ្មៅ ជាវត្តដ៏ចំណាស់មានអាយុ១៣១ឆ្នាំ ជាកេរ្តិ៍បន្សល់ទុកពីស្តេចខ្មែរនៅសម័យកាលមុន ប៉ុន្តែមិនសូវមានកុលបុត្រខ្មែរជាកូនចៅចាប់អារម្មណ៍ចូលទស្សនា និងចូលរួមថែរក្សាលើកស្ទួយឡើយ ឃើញមានសុទ្ធតែភ្ញៀវបរទេសគេឆ្លងកាត់ និងចូលទស្សនាកោតស្ញប់ស្ងែងចំពោះស្នាដៃបុព្វបុរសខ្មែរជំនាន់មុន។ បច្ចុប្បន្នសំណង់ព្រះវិហារ ឬវត្តឈើខ្មៅ មានសភាពចាស់ទ្រុឌទ្រោមយ៉ាងខ្លាំង ដែលចាំបាច់ត្រូវឱ្យមានការជួសជុល កែលំអរឡើងវិញឱ្យបានគង់វង្សនៅជាប្រយោជន៍ ម៉្យាងដើម្បីបង្ហាញដល់អ្នកជំនាន់ក្រោយ បានស្គាល់ ពិសេសទុកសម្រាប់បង្អួតភ្ញៀវឱ្យកាន់តែចាប់អារម្មណ៍នូវតំបន់ដែនបឹងទន្លសាបជាទឹកចំណាស់ នៃខេត្តបាត់ដំបង។ ឈ្មោះរបស់វត្តឈើខ្មៅ ជាឈ្មោះដែលប្រជាពលរដ្ឋហៅតៗគ្នាអស់កាលជាយូរលង់មកនេះ ដោយសារវត្តឈើខ្មៅពីដើមឡើយមានតែដើមឈើ១ដើមគត់…

(តពីភាគ១) ដូចដែលបានដឹងមកហើយ បុរសខ្លាំង អាដុល ហ៊ីត្លែរ ដែលដឹកនាំអាល្លឺម៉ង់វាតទីយកទឹកដីស្ទើរទាំងស្រុងនៃទ្វីបអឺរ៉ុបទាំងមូល រួមទាំងទឹកដីមួយចំនួនរបស់អាហ្វ្រិចទៀតផងនោះ ត្រូវបានអស់អំណាចបន្ទាប់ពីត្រូវការវាយបកមកវិញពីសងខាងពោលគឺ ខាងសហភាពសូវៀត និងសម្ព័ន្ធមិត្តដែលមានការអន្តរាគមន៍ពីសហរដ្ឋអាមេរិកផងនោះ។ និយាយត្រឡប់ទៅវិញពីកងទ័ពអាល្លឺម៉ងដែលបានចូលលុកលុយសហភាពសូវៀត ដែលមកទល់នឹងទីក្រុងម៉ូស្គូ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងនេះក្តី សហភាពសូវៀតមិនបានចុះចាញ់ដោយងាយស្រួលនោះទេ។ ក្រោយការឡោមព័ទ្ធជាច្រើនខែជុំវិញទីក្រុងម៉ូស្គូមក នៅខែធ្នូ ចុងឆ្នាំ១៩៤១ ស្តាលីន បានរុញកងទ័ពថ្មីប្រមាណ ៤លាននាក់អោយចូលក្នុងសមរភូមិដើម្បីការពារទីក្រុងម៉ូស្គូ និងវាយប្រហារទៅលើកងទ័ពអាល្លឺម៉ងវិញ។ កងទ័ពថ្មីនេះគឺត្រូវបានដកមកពីតំបន់ខេត្តម៉ាន់ជូរី ដែលនៅគ្រានោះ សហភាពសូវៀតក៏ត្រូវប្រឈមមុខនឹងការវាយប្រហាររបស់កងទ័ពជប៉ុនផងដែរ តែនាសម័យកាលនោះគោលដៅសំខាន់របស់ជប៉ុន មិនមែនប៉ែកខាងជើងនៃពិភពលោកនោះទេ គោលដៅសំខាន់គឺប៉ែកខាងត្បូងនៃពិភពលោក មានតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ អាស៊ីទាំងមូលជាដើម។ នៅពេលនោះក្រោយការទទួលដំណឹង ជប៉ុនទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅលើមូលដ្ឋានទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិកនៅហាវ៉ៃ ហើយសហរដ្ឋ​អាមេរិក​បានលុកដៃក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមនោះ…

លោក ពលបាលត្រីថ្នាក់ទី១ Leonardo A. Funk ទោះបីជាមានឋានៈតូចតាចព្រមទាំងកម្ពស់ទាបល្មម បានចូលធ្វើទាហានក្នុងកងទ័ពទាហានប៉ារ៉ាអាមេរិកនៃកងឆត្រយោងរបស់កងវរសេនាតូចថ្មើរជើងទី 508 របស់កងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិកហើយបានក្លាយជាទាហានដែលល្អ និងជំនាញបំផុតនៅក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 ។ ឆ្លងកាត់ការហ្វឹកហាត់ដ៏លំបាក​ និងគ្រោះថ្នាក់បំផុត ដើម្បីចូលធ្វើសង្គ្រាមលោកលើកទី២ មានទាហានមិនច្រើននោះទេ ក្នុងកងរបស់លោកដែលឆ្លងផុតវគ្គចុងក្រោយ។ កំឡុងសង្គ្រាមសមរភូមិ Battle of The Bulge នៅខែមករាឆ្នាំ 1945 លោកដឹកនាំកងវរសេនាតូចមួយដែលជាផ្នែកនៃកងវរសេនាធំ បានឡើងជិតដល់បន្ទាត់ទីតាំងសត្រូវដល់ទៅ១៥ម៉ាយ៍(24 គីឡូម៉ែត្រ) តែកងទាហាននេះប៉ះព្យុះព្រឹលនិងរណ្ដៅព្រិល។ មេបញ្ជាការធំនៃកងវរសេនាធំបានរងរបួសខ្លាំង មិនអាចច្បាំងកើតហើយ ភ្លាមៗនោះ លោក…

មហិច្ឆតាតាមរយៈការឈ្លានពានទឹកដី និងការគ្រប់គ្រងរបស់ប្រទេសជប៉ុន នៅអំឡុងសង្គ្រាម​លោក​លើក​ទី២ ទៅលើតំបន់អាស៊ីប៉ាស៊ីភិច ជាកត្តាចម្បងមួយបានរុញច្រានឲ្យសហរដ្ឋអាមេរិក សម្រេចចិត្តបញ្ចេញអាវុធប្រល័យលោក ពោលគឺគ្រាប់បែកនុយក្លេអ៊ែរ ២គ្រាប់ទៅទម្លាក់នៅទីក្រុង ហ៊ីរ៉ូស៊ីម៉ា និងទីក្រុង ណាហ្គាសាគី មុនឈានដល់ការបិទបញ្ចប់ នៃសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥។ ក្រោយការដួលរលំនៃអំណាចប្រទេសបក្សសម្ព័ន្ធត្រីភាគី អាល្លឺម៉ង់/អ៊ីតាលី/ជប៉ុន ពោលគឺ បេនីតូ មូសូលីនី របស់អ៊ីតាលី ត្រូវបានគេចាប់យកទៅបាញ់សម្លាប់ ខណៈឯភាគីមួយវិញទៀតនោះគឺ អាដុល ហ៊ីត្លែរ មេដឹកនាំផ្តាច់ការណាស៊ីអាល្លឺម៉ង់ ក៏បានធ្វើអត្តឃាតក្រោយការវាយលុកចូលមកដល់របស់កងទ័ពសហភាពសូវៀត នៅអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤៥។ ដ្បិតមានការបាត់បង់ដៃគូឈ្លានពានទាំងពីររបស់ខ្លួនក្តី ជប៉ុន ដែលកំពុងកាន់កាប់ត្រួតត្រាប្រទេសជាច្រើននៅតំបន់អាស៊ីប៉ាស៊ីភិច និងជាពិសេសលើតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍…

ពីបុរាណកាលមក អ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនរូបដែលលើកអំណះអំណាងទៅតាមហេតុផល វិទ្យាសាស្ត្រកី្ត ហេតុផលសាសនាក្តី ហេតុផលជំនឿរៀងៗខ្លួន ពាក់ព័ន្ធនឹងរាងរបស់ភពផែនដី ដោយមួយចំនួនថារាងមូល មួយចំនួនថារាងស្វែល…ជាដើម។ តែហេតុផលទាំងនោះត្រូវបានបញ្ចប់តាមរយៈការផ្ទិតយក និងមើលឃើញជាក់ស្តែងដោយផ្ទាល់ភ្នែកមនុស្សម្នាក់ ដែលត្រូវគេចាត់ទុកជាវីរៈបុរសក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិ ដែលបានហោះមើលជុំវិញពីលើអាកាស ផ្ទិតយករូបភាពផែនដីទាំងមូលមុនគេបង្អស់ពោលគឺលោក យូរី ហ្គាហ្គារីន (Yuri Gagarin) ។ តើ យូរី ហ្គាហ្គារីន ជានរណា? យូរី ហ្គាហ្គារីន គឺជាជនជាតិរុស្សី ដែលបានកើតនៅថ្ងៃទី០៩ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៣៤ ស្ថិតនៅតំបន់មួយភាគខាងលិចទីក្រុងម៉ូស្គូ។ ដ្បិតកើតក្នុងវណ្ណៈកម្មករក្តី តែក្នុងវ័យកុមារភាព ហ្គាហ្គារីន…

សំណកដែករាងត្រីកោណមួយ ដែលបានចារ្យឈ្មោះទាហានជនជាតិជប៉ុនមួយរូប ក្នុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ត្រូវបានគេរកឃើញនៅក្នុងផ្លូវរូងក្រោមដីរបស់យោធាមួយកន្លែងឈ្មោះថា Arakaki ដែលស្ថិតនៅខេត្ត Itoman ប្រទេសជប៉ុន ហើយត្រូវបានបញ្ចូនទៅប្រគល់ឲ្យគ្រួសារនៃទាហាននោះវិញ។ សំណកដែករាងត្រីកោណនោះ ត្រូវបានគេកំណត់អត្តសញ្ញាណថាជារបស់នាយទាហានឈ្មោះ Koichi Konishi ដែលបានបាត់បង់ជីវិតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៥ ត្រឹមអាយុ​២៧ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះនាគ្រានោះ។ ទីបំផុតសំណកដែកនោះ ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលជប៉ុន បានដឹកនាំយកទៅប្រគល់ឲ្យលោកស្រី Noriko Yamaguchi ដែលជាកូនស្រីរបស់ជនរងគ្រោះខាងលើ ដែលមានទីលំនៅភាគខាងលិចប្រទេសជប៉ុន។ គួរឲ្យដឹងថា សំណកដែកមួយនេះត្រូវបានគេរកឃើញតាំងអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១៧ មកម្ល៉េះដោយលោក​ Yasuo Minamino ដែលមានភារកិច្ចក្នុងការស្វែងរក និងប្រមូលវត្ថុ ឬអដ្ឋិធាតុផ្សេងៗទាំងឡាយរបស់ជនដែលបានស្លាប់នៅតំបន់ Okinawa ក្នុងសម័យ​សង្គ្រាមលោក។…