កុំមើលរំលង! សញ្ញា ៨ យ៉ាងដែលបង្ហាញថាទូរស័ព្ទអ្នកអាចកំពុងត្រូវគេលួចមើល ឬលួចតាមដាន

ទូរស័ព្ទដៃផ្ទុករឿងផ្ទាល់ខ្លួនស្ទើរតែទាំងអស់របស់យើង។ មានទាំងសារ រូបថត ទីតាំង គណនីធនាគារ និងបញ្ជីអ្នកដែលយើងទាក់ទង។ បើមានគេលួចមើលវា គេអាចដឹងរឿងរបស់យើងស្ទើរតែគ្រប់យ៉ាង។

ការលួចមើលនេះ ច្រើនតែធ្វើតាមរយៈកម្មវិធីមួយប្រភេទ ដែលភាសាអង់គ្លេសហៅថា Stalkerware ឬ Spyware។ គណៈកម្មការពាណិជ្ជកម្មសហព័ន្ធអាមេរិក (FTC) ពន្យល់ថា វាជាកម្មវិធីដែលមានគេដំឡើងលើទូរស័ព្ទរបស់អ្នក ដោយអ្នកមិនដឹង។ វាអាចតាមដានទីតាំង ថតការសន្ទនា អានសារ មើលរូបថត និងមើលអ្វីដែលអ្នកធ្វើលើអ៊ីនធឺណិត។

អ្នកជំនាញផ្នែកសុវត្ថិភាពបច្ចេកវិទ្យានៅអាមេរិក (NNEDV) បញ្ជាក់ថា កម្មវិធីប្រភេទនេះស្ទើរតែទាំងអស់ ត្រូវការឱ្យគេកាន់ទូរស័ព្ទរបស់អ្នកផ្ទាល់ដៃ ទើបដំឡើងបាន។ ដូច្នេះ អ្នកដែលលួចតាមដាន ច្រើនតែជាមនុស្សនៅជិតខ្លួន។

ខាងក្រោមនេះជាសញ្ញា ៨ យ៉ាងដែលគួរចាប់អារម្មណ៍។ សូមចងចាំថា សញ្ញាទាំងនេះជាតម្រុយប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាភស្តុតាងច្បាស់លាស់ទេ។ ថ្មចាស់ ឬកម្មវិធីធម្មតាមួយចំនួន ក៏អាចបង្កឱ្យមានអាការៈស្រដៀងគ្នាដែរ។

១. ថ្មឆាប់អស់ខុសពីធម្មតា

កម្មវិធីលួចតាមដានដំណើរការនៅពីក្រោយគ្រប់ពេល ហើយបញ្ជូនទិន្នន័យចេញទៅខាងក្រៅជាប់រហូត។ ការងារនេះស៊ីថ្មច្រើន។ បើថ្មដែលធ្លាប់ប្រើបានពេញមួយថ្ងៃ ស្រាប់តែអស់ត្រឹមពាក់កណ្ដាលថ្ងៃ ទាំងដែលអ្នកប្រើដូចធម្មតា នោះគួរចាប់អារម្មណ៍។

២. ទិន្នន័យអ៊ីនធឺណិតអស់លឿន

រូបថត សារ និងសំឡេងដែលគេលួចយក ត្រូវបញ្ជូនចេញតាមអ៊ីនធឺណិត។ ដូច្នេះ FTC ណែនាំឱ្យសួរខ្លួនឯងថា តើទិន្នន័យអ៊ីនធឺណិតរបស់ខ្ញុំអស់ច្រើនជាងធម្មតា ដោយមិនដឹងមូលហេតុឬទេ? អ្នកអាចមើលក្នុងការកំណត់ (Settings) ថាកម្មវិធីណាប្រើទិន្នន័យច្រើនជាងគេ។

៣. ទូរស័ព្ទក្ដៅ ឬបិទបើកដោយខ្លួនឯង

ទូរស័ព្ទដែលក្ដៅទាំងដែលដាក់ចោលមិនបានប្រើ បើកអេក្រង់ដោយខ្លួនឯង ឬបិទហើយបើកឡើងវិញដោយគ្មានមូលហេតុ ជាសញ្ញាដែល FTC និង NNEDV លើកឡើងដូចគ្នា។ វាបង្ហាញថាអាចមានកម្មវិធីអ្វីមួយកំពុងធ្វើការ ដោយអ្នកមិនបានបញ្ជា។

៤. មានកម្មវិធីដែលអ្នកមិនស្គាល់

ក្រុមហ៊ុនសុវត្ថិភាព McAfee ពន្យល់ថា កម្មវិធីលួចតាមដានច្រើនតែលាក់ខ្លួន ឬប្រើឈ្មោះធម្មតាៗ ដូចជា System Service ដើម្បីឱ្យមើលទៅដូចជាផ្នែកមួយរបស់ទូរស័ព្ទ។ សូមបើកបញ្ជីកម្មវិធីទាំងអស់ក្នុងការកំណត់ ហើយមើលមួយៗ។ បើឃើញកម្មវិធីណាដែលអ្នកមិនបានដំឡើង និងមិនដឹងថាជាអ្វី សូមស្រាវជ្រាវឈ្មោះវាជាមុនសិន។

៥. កម្មវិធីសុំសិទ្ធិច្រើនហួសហេតុ ឬចំណុចពណ៌លោតឡើងខុសពេល

កម្មវិធីគិតលេខ ឬកម្មវិធីពិលដែលសុំប្រើកាមេរ៉ា មីក្រូហ្វូន សារ និងទីតាំង គឺមិនសមហេតុផលទេ។ នេះជាសញ្ញាមួយដែល McAfee លើកឡើង។

លើ iPhone ចំណុចពណ៌បៃតងនៅខាងលើអេក្រង់ មានន័យថាកាមេរ៉ាកំពុងដំណើរការ។ ចំណុចពណ៌ទឹកក្រូច មានន័យថាមីក្រូហ្វូនកំពុងដំណើរការ។ ទូរស័ព្ទ Android ជំនាន់ថ្មីក៏មានសញ្ញាស្រដៀងគ្នាដែរ។ បើវាលោតឡើងនៅពេលអ្នកមិនបានថតរូប ឬនិយាយទូរស័ព្ទ សូមពិនិត្យមើលថាកម្មវិធីណាកំពុងប្រើ។

៦. ការកំណត់សុវត្ថិភាពត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរ

ដើម្បីដំឡើងកម្មវិធីលួចតាមដាន ជួនកាលគេត្រូវបិទប្រព័ន្ធការពាររបស់ទូរស័ព្ទជាមុន។ ដូច្នេះ សូមប្រយ័ត្នបើអ្នកឃើញថា៖

• Google Play Protect លើ Android ត្រូវបានបិទ ទាំងដែលអ្នកមិនបានបិទ
ការផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម
• ទូរស័ព្ទត្រូវបានគេដោះសោប្រព័ន្ធ (Root លើ Android ឬ Jailbreak លើ iPhone) ដោយអ្នកមិនបានធ្វើ

FTC ណែនាំឱ្យពិនិត្យចំណុចនេះជាពិសេស ព្រោះទូរស័ព្ទដែលត្រូវបានដោះសោប្រព័ន្ធ បាត់ការការពារដែលមានស្រាប់អស់ច្រើន។

៧. មានរឿងចម្លែកកើតឡើងលើគណនីរបស់អ្នក

McAfee រាប់បញ្ចូលសញ្ញាទាំងនេះផងដែរ៖

• ទទួលបានលេខកូដផ្ទៀងផ្ទាត់ ទាំងដែលអ្នកមិនបានស្នើ
ការផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម
• ទទួលបានអ៊ីមែលប្ដូរពាក្យសម្ងាត់ ទាំងដែលអ្នកមិនបានសុំ
• ទទួលបានសារពីក្រុមហ៊ុនទូរស័ព្ទអំពីការប្ដូរស៊ីមកាត
• មិត្តភក្ដិប្រាប់ថាទទួលបានសារចម្លែកៗពីគណនីរបស់អ្នក

សញ្ញាក្រុមនេះបង្ហាញថា អាចមានគេកំពុងព្យាយាមចូលគណនីរបស់អ្នក មិនមែនត្រឹមតែទូរស័ព្ទទេ។

៨. មាននរណាម្នាក់ដឹងរឿងរបស់អ្នកច្រើនពេក

នេះជាសញ្ញាសំខាន់ជាងគេ។ សម្ព័ន្ធប្រឆាំងកម្មវិធីលួចតាមដាន (Coalition Against Stalkerware) និយាយថា កម្មវិធីខ្លះដំណើរការដោយមិនបង្ហាញអាការៈអ្វីសោះលើទូរស័ព្ទ។ សញ្ញាដែលឃើញញឹកញាប់ជាងគេ គឺអាកប្បកិរិយារបស់អ្នកដែលលួចតាមដាន។

សូមសួរខ្លួនឯងថា តើមាននរណាម្នាក់ដឹងថាអ្នកនៅទីណា ទាំងដែលអ្នកមិនបានប្រាប់ឬទេ? តើគេនិយាយពីរឿងដែលអ្នកធ្លាប់សរសេរតែក្នុងសារឯកជនឬទេ? តើគេដឹងថាអ្នកទាក់ទងជាមួយអ្នកណា ឬចូលមើលគេហទំព័រអ្វីឬទេ? បើចម្លើយគឺ «មាន» អ្នកគួរពិនិត្យទូរស័ព្ទឱ្យបានម៉ត់ចត់។

វិធីពិនិត្យទូរស័ព្ទដោយខ្លួនឯង

សម្រាប់ទូរស័ព្ទ Android

• ពិនិត្យ Play Protect៖ បើក Google Play Store ចុចរូបគណនីនៅជ្រុងខាងលើស្ដាំ ជ្រើស Play Protect ចុច Settings រួចមើលថា «Scan apps with Play Protect» បើកឬនៅ។ ធម្មតាវាបើកស្រាប់។
• មើលថាកម្មវិធីណាប្រើអ្វីខ្លះ៖ ចូល Settings > Privacy > Privacy Dashboard។ វាបង្ហាញថាកម្មវិធីណាបានប្រើកាមេរ៉ា មីក្រូហ្វូន និងទីតាំងក្នុងរយៈពេល ២៤ ម៉ោងចុងក្រោយ។
• ដកសិទ្ធិដែលមិនចាំបាច់៖ ចូល Settings > Privacy > Permission Manager។
• មើលបញ្ជីកម្មវិធីទាំងអស់៖ ចូល Settings > Apps រួចរកកម្មវិធីដែលអ្នកមិនស្គាល់។

សម្រាប់ iPhone

• ប្រើ Safety Check៖ ចូល Settings > Privacy & Security > Safety Check។ មុខងារនេះមានលើ iPhone ដែលប្រើ iOS 16 ឡើងទៅ។ វាបង្ហាញថាអ្នកកំពុងចែករំលែកព័ត៌មាន រួមទាំងទីតាំង ជាមួយមនុស្ស និងកម្មវិធីណាខ្លះ ហើយអាចបញ្ឈប់ការចែករំលែកបានភ្លាម។ វាក៏បង្ហាញឧបករណ៍ដែលភ្ជាប់នឹងគណនី Apple របស់អ្នកផងដែរ។
• បើក App Privacy Report៖ ចូល Settings > Privacy & Security។ របាយការណ៍នេះបង្ហាញថាកម្មវិធីណាបានប្រើកាមេរ៉ា មីក្រូហ្វូន និងរូបថត។

សម្រាប់ទូរស័ព្ទទាំងពីរប្រភេទ

• ពិនិត្យការបញ្ជូនការហៅបន្ត៖ McAfee ណែនាំឱ្យចុច *#21# ដើម្បីមើលថា ការហៅចូលរបស់អ្នកកំពុងត្រូវបញ្ជូនបន្តទៅលេខផ្សេងឬទេ។ បើមាន ហើយអ្នកមិនបានកំណត់ សូមចុច ##002# ដើម្បីលុបចោល។ លេខកូដនេះអាចដំណើរការខុសគ្នាទៅតាមក្រុមហ៊ុនទូរស័ព្ទ។
• មើលថាឧបករណ៍ណាខ្លះកំពុងចូលគណនីរបស់អ្នក៖ ពិនិត្យបញ្ជីឧបករណ៍ដែលកំពុងចូលគណនី Google, Apple, Facebook និង Telegram របស់អ្នក។ បើឃើញឧបករណ៍ដែលមិនមែនជារបស់អ្នក សូមដកវាចេញ។

អ្នកជំនាញក៏ទទួលស្គាល់ដែរថា ការរកកម្មវិធីប្រភេទនេះមិនងាយទេ។ ជួនកាលត្រូវឱ្យអ្នកបច្ចេកទេសដែលអ្នកទុកចិត្តពិនិត្យ ទើបដឹងច្បាស់។

បើសង្ស័យថាកំពុងត្រូវគេតាមដាន ត្រូវធ្វើអ្វី?

ដំបូង សូមគិតពីសុវត្ថិភាពខ្លួនឯងជាមុន។ បើអ្នកសង្ស័យថាអ្នកដែលតាមដានជាមនុស្សដែលធ្លាប់គំរាមកំហែង ឬប្រើអំពើហិង្សាលើអ្នក សូមកុំប្រញាប់លុបកម្មវិធីនោះ។ FTC ព្រមានថា ការលុប ការស្រាវជ្រាវតាមទូរស័ព្ទនោះ ឬការនិយាយនៅក្បែរទូរស័ព្ទនោះ អាចធ្វើឱ្យគេដឹងខ្លួន។ សម្ព័ន្ធប្រឆាំងកម្មវិធីលួចតាមដានក៏ព្រមានដែរថា ពេលគេដឹង ការគំរាមកំហែងអាចកាន់តែធ្ងន់ឡើង។

ក្នុងករណីនេះ សូមប្រើទូរស័ព្ទ ឬកុំព្យូទ័រផ្សេងដែលគេមិនអាចមើលបាន ដើម្បីស្វែងរកជំនួយ។ បើមានគ្រោះថ្នាក់ជិតមកដល់ សូមទាក់ទងនគរបាលតាមលេខ ១១៧។

បើអ្នកគិតថាមានសុវត្ថិភាពគ្រប់គ្រាន់ អាចធ្វើតាមជំហានទាំងនេះ៖

1. រក្សាភស្តុតាងទុក។ ថតរូបអេក្រង់កម្មវិធីចម្លែក និងសារដែលគួរឱ្យសង្ស័យ។ ការលុបកម្មវិធី មានន័យថាលុបភស្តុតាងផងដែរ។ បើអ្នកចង់ប្ដឹង ភស្តុតាងនេះសំខាន់ណាស់។
2. ស្កេនដោយកម្មវិធីកម្ចាត់មេរោគ។ កម្មវិធីកម្ចាត់មេរោគដែលល្បីឈ្មោះ អាចរកឃើញ និងលុបកម្មវិធីលួចតាមដានមួយចំនួនបាន។
3. កំណត់ទូរស័ព្ទឡើងវិញដូចចេញពីរោងចក្រ (Factory Reset)។ អ្នកជំនាញនិយាយថា ក្នុងករណីភាគច្រើន វិធីនេះលុបកម្មវិធីលួចតាមដានបាន។ សូមចម្លងរូបថត និងលេខទូរស័ព្ទសំខាន់ៗទុកជាមុន។
4. កុំដំឡើងកម្មវិធីត្រឡប់មកវិញពីឯកសារបម្រុងទុក (Backup)។ FTC ព្រមានថា វាអាចនាំកម្មវិធីលួចតាមដានត្រឡប់មកវិញ។ សូមដំឡើងកម្មវិធីថ្មីម្ដងមួយៗពីហាងផ្លូវការ។
5. ប្ដូរពាក្យសម្ងាត់គណនីសំខាន់ៗ។ សូមប្ដូរពីឧបករណ៍ផ្សេងដែលមានសុវត្ថិភាព ហើយបើកការផ្ទៀងផ្ទាត់ពីរជាន់។

វិធីការពារកុំឱ្យគេលួចតាមដានបាន

• កុំឱ្យទូរស័ព្ទឃ្លាតពីខ្លួន។ កម្មវិធីប្រភេទនេះស្ទើរតែទាំងអស់ត្រូវការឱ្យគេកាន់ទូរស័ព្ទផ្ទាល់ដៃ ហើយការដំឡើងធ្វើបានលឿនណាស់។ សូមប្រយ័ត្នពេលមាននរណាសុំខ្ចីទូរស័ព្ទ។
• ដាក់លេខកូដចាក់សោអេក្រង់យ៉ាងតិច ៦ ខ្ទង់។ កុំប្រាប់លេខកូដនេះដល់អ្នកដទៃ ហើយកំណត់ឱ្យទូរស័ព្ទចាក់សោដោយស្វ័យប្រវត្តិ។
• ធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពទូរស័ព្ទ និងកម្មវិធីជាប្រចាំ។ កំណែថ្មីៗបិទចន្លោះប្រហោងសុវត្ថិភាពដែលជនខិលខូចអាចប្រើ។
• ដំឡើងកម្មវិធីតែពីហាងផ្លូវការ។ គឺ Google Play Store ឬ App Store។ កុំដំឡើងឯកសារកម្មវិធីដែលគេផ្ញើមកតាមសារ ឬតំណចម្លែក។
• កុំដោះសោប្រព័ន្ធទូរស័ព្ទ (Root ឬ Jailbreak)។ វាធ្វើឱ្យការការពារដែលមានស្រាប់ចុះខ្សោយ។
• ប្រើពាក្យសម្ងាត់ខ្លាំង និងបើកការផ្ទៀងផ្ទាត់ពីរជាន់ សម្រាប់គណនីសំខាន់ៗទាំងអស់។

សរុបមក

ថ្មឆាប់អស់ ទិន្នន័យអស់លឿន ឬទូរស័ព្ទក្ដៅ មិនមែនមានន័យថាអ្នកត្រូវគេលួចតាមដានភ្លាមៗទេ។ ប៉ុន្តែបើសញ្ញាច្រើនកើតឡើងព្រមគ្នា ហើយមាននរណាម្នាក់ដឹងរឿងឯកជនរបស់អ្នកច្រើនពេក នោះគួរពិនិត្យទូរស័ព្ទឱ្យបានម៉ត់ចត់។ ចំណាយពេលប៉ុន្មាននាទីពិនិត្យកម្មវិធី សិទ្ធិ និងគណនីរបស់អ្នក គឺជាការការពារឯកជនភាពដ៏ល្អបំផុត។

ប្រភព

• FTC – Stalkerware: What To Know
• Coalition Against Stalkerware – Information for Survivors
• NNEDV Safety Net – Spyware and Stalkerware: Phone Surveillance
• McAfee – How to Know If Your Phone Is Tapped
• Apple – How Safety Check works on iPhone
• Google – Use Google Play Protect to help keep your apps safe