ទីងមោង (ឬហៅថា យក្សជាល អង់ឌា ជាដើម) គឺជាជំនឿ និងទំនៀមទម្លាប់បុរាណខ្មែរដ៏ចាស់ ដែលប្រើរូបសំណាក់ (effigy) ដើម្បីបន្លាចសត្វ ឬខ្មោចព្រាយ។ វាត្រូវបានដាក់នៅតាមវាលស្រែ ឬមុខផ្ទះតាមហេតុផលផ្សេងគ្នា។
១. ទីងមោងនៅវាលស្រែ (បន្លាចសត្វស្លាប)
- នៅពេលស្រូវជិតទុំ ឬទុំ (រដូវរំហើយ) ប្រជាកសិករនិយមធ្វើទីងមោងដោតនៅកណ្តាលស្រែ។
- ធ្វើពីឈើខ្វែង រុំក្រណាត់សំពត់ ខោអាវចាស់ៗ (ជួនកាលពាក់មួក) ដើម្បីឱ្យមើលទៅដូចមនុស្ស។
- ខ្យល់បក់ធ្វើឱ្យក្រណាត់រលើង មើលទៅមានចលនា សត្វចាប ឬសត្វស្លាបផ្សេងៗខ្លាច មិនហ៊ានចុះមកស៊ីគ្រាប់ស្រូវ។
- នេះគឺជាវិធីសាស្ត្រធម្មតា ស្រដៀងនឹង scarecrow នៅបណ្តាប្រទេសផ្សេង។
២. ទីងមោងនៅមុខផ្ទះ (បន្លាចខ្មោចព្រាយ)
- នៅរដូវប្រាំងក្តៅខ្លាំង (ខែធ្នូ ដល់មេសា) ជាពេលដែលជំងឺរាតត្បាតដូចជា អាសន្នរោគ (រាករូស ក្អួត ក្តៅខ្លួន) ងាយកើតឡើង ជាពិសេសតំបន់អនាម័យខ្សោយ។
- គេយកឆ្នាំងដីចាស់ ឬបន្ទះក្តារ គូរមុខអាក្រក់ដោយធ្យូង (មើលទៅដូចយក្ស ឬអាសោរ) រួចពាក់លើរបងផ្ទះ ជិតមាត់ទ្វារ។
- ជំនឿថា រូបនេះ (មានតែក្បាល មុខគួរឱ្យខ្លាច) ដូចជាទ្វារបាល រារាំងខ្មោចព្រាយ ឧបទ្រពចង្រៃមិនឱ្យចូលផ្ទះ ឬភូមិ។
- ខ្លះនៅតែដុតភ្នក់ភ្លើងនៅព្រលប់ៗ ដើម្បីបង្កើនប្រសិទ្ធភាព។
ទាំងពីរប្រភេទនេះខុសគ្នាទាំងរដូវកាល និងគោលបំណង (មួយបន្លាចចាប មួយបន្លាចខ្មោច) ប៉ុន្តែមានចំណុចដូចគ្នាគឺ «បន្លាច» ដើម្បីការពារ។
ប្រភពដើម និងការវិវឌ្ឍ
- ដើមឡើយហៅថា យក្សជាល ធ្វើពីឫស្សីរុំក្រដាស គូរមុខយក្សដើម្បីបញ្ចៀសឧបទ្រព។
- ក្នុងសម័យអាណានិគមបារាំង មានការផ្លាស់ប្តូរ ដើម្បីបន្លាចខ្មោចដែលគេជឿថាបង្កជំងឺ។
- សព្វថ្ងៃ ទីងមោងនៅមុខផ្ទះខ្លះត្រូវបានកែច្នៃឱ្យមើលទៅកំប្លុកកំប្លែង ឬដូចមនុស្សពិតជាងមុន ប៉ុន្តែគោលដើមនៅតែជាការការពារ។
- មានប្រភេទផ្សេងទៀតដូចជាទីងមោងរាំក្នុងពិធីបុណ្យ (ហែទីងមោង) ដើម្បីប្រមូលបច្ច័យ។
ជំនឿនេះជាផ្នែកនៃបេតិកភណ្ឌអរូបិយខ្មែរ ដែលផ្អែកលើបទពិសោធន៍ជីវិត និងការពន្យល់ពីធម្មជាតិមុនសម័យវិទ្យាសាស្ត្រ។ ទោះបីជាមានការវិវឌ្ឍ និងឥទ្ធិពលពីវប្បធម៌ផ្សេងៗក៏ដោយ ក៏នៅតែត្រូវបានអនុវត្តនៅតាមជនបទជាច្រើនកន្លែង។
