សេចក្តីផ្តើម
នៅថ្ងៃទី ២៥ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៥ ទាហានថៃបានបើកការវាយប្រហារដ៏គគ្លើន និងខុសច្បាប់មកលើទឹកដីកម្ពុជា ជាពិសេសនៅតំបន់ភ្នំខ្មោច ភូមិតេជោធម្មជាតិ និងតំបន់ជិតខាងផ្សេងទៀតក្នុងខេត្តព្រះវិហារ។ ការឈ្លានពាននេះ ដែលរួមមានការប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកចង្កោម និងអាវុធធុនធ្ងន់ គឺជាអំពើរំលោភបំពានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរលើអធិបតេយ្យភាពជាតិកម្ពុជា និងច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិ។ អត្ថបទនេះថ្កោលទោសយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះទង្វើអមនុស្សធម៌របស់ទាហានថៃ និងអំពាវនាវឱ្យមានការទទួលខុសត្រូវលើឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមនេះ។
អំពើឈ្លានពានខុសច្បាប់របស់ទាហានថៃ
យោងតាមសេចក្តីថ្លែងការណ៍របស់ក្រសួងការពារជាតិកម្ពុជា ការវាយប្រហារបានចាប់ផ្តើមនៅម៉ោង ៣:២០ ព្រឹក ថ្ងៃទី ២៥ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៥ ដោយកងទ័ពថៃបានប្រើយន្តហោះចម្បាំង F-16 និងអាវុធដទៃទៀតដើម្បីទម្លាក់គ្រាប់បែក រួមទាំងគ្រាប់បែកចង្កោម លើគោលដៅយោធា និងតំបន់ស៊ីវិលនៅកម្ពុជា។ តំបន់ដែលរងផលប៉ះពាល់រួមមាន៖
- ភ្នំខ្មោច និងភូមិតេជោធម្មជាតិ ក្នុងស្រុកជាំក្សាន្ត ខេត្តព្រះវិហារ។
- ភ្នំខ្មោច តាថាវ និងភ្នំ ៣៣៣។
- ប្រាសាទព្រះវិហារ ដែលជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់ UNESCO ក៏ត្រូវបានរាយការណ៍ថាទទួលរងការខូចខាត។
ទង្វើទាំងនេះគឺខុសច្បាប់ ដោយផ្អែកលើគោលការណ៍នៃធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលហាមឃាត់ការប្រើប្រាស់កម្លាំងប្រដាប់អាវុធប្រឆាំងនឹងអធិបតេយ្យភាពរបស់រដ្ឋផ្សេងទៀត (មាត្រា ២(៤))។ កម្ពុជាបានប្រកាសថា ខ្លួនមិនបានផ្តើមអរិភាពណាមួយ ហើយការវាយប្រហារនេះគឺជាអំពើឈ្លានពានដែលបង្កហេតុរបស់សៀម។
ការប្រើគ្រាប់បែកចង្កោម៖ ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម
ការប្រើគ្រាប់បែកចង្កោម ដោយកងទ័ពថៃគឺជាការរំលោភយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរលើច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិ។ គ្រាប់បែកចង្កោមបញ្ចេញគ្រាប់តូចៗរាប់រយ ដែលអាចបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់ជនស៊ីវិល និងបន្សល់ទុកគ្រាប់មិនទាន់ផ្ទុះ (UXO) ដែលគំរាមកំហែងជីវិតមនុស្សជាច្រើនឆ្នាំក្រោយសង្គ្រាម។ ទោះបីជាថៃ និងកម្ពុជាមិនជាភាគីនៃអនុសញ្ញាស្តីពីគ្រាប់បែកចង្កោម (CCM) ក៏ដោយ ការប្រើអាវុធនេះនៅតែរំលោភលើគោលការណ៍នៃច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិ ដូចជា៖
- គោលការណ៍សម្គាល់ភាពខុសគ្នា (Distinction)៖ ភាគីជម្លោះត្រូវតែសម្គាល់រវាងគោលដៅយោធា និងជនស៊ីវិល។ គ្រាប់បែកចង្កោម ដែលមានផលប៉ះពាល់ទូលំទូលាយ មិនអាចបំពេញតាមតម្រូវការនេះទេ។
- គោលការណ៍សមាមាត្រ (Proportionality)៖ ការវាឯប្រហារមិនត្រូវបណ្តាលឱ្យមានការខូចខាតដល់ជនស៊ីវិលហួសហេតុធៀបនឹងគោលដៅយោធា។
- គោលការណ៍ហាមឃាត់អាវុធបង្កទុក្ខវេទនាដែលមិនចាំបាច់៖ គ្រាប់បែកចង្កោមបង្កទុក្ខវេទនាដល់ជនស៊ីវិល ដែលរំលោភលើអនុសញ្ញាទីក្រុងហ្សឺណែវ។
អាជ្ញាធរសកម្មភាពមីនកម្ពុជា (CMAA) បានរាយការណ៍ថា គ្រាប់មិនទាន់ផ្ទុះពីការវាឯប្រហារនេះបានបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់ជនស៊ីវិល ជាពិសេសកុមារ និងកសិករ។ ការប្រើគ្រាប់បែកចង្កោមនេះអាចចាត់ទុកជាឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម ដែលអាចនាំឱ្យមានការស៊ើបអង្កេតដោយតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ (ICC) ឬតុលាការអន្តរជាតិផ្សេងទៀត។
ការខូចខាតបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌
ការវាឯប្រហាររបស់ថៃបានបណ្តាលឱ្យខូចខាតប្រាសាទព្រះវិហារ ដែលជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស់ UNESCO។ នេះរំលោភលើអនុសញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៥៤ ស្តីពីការការពារសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ក្នុងអំឡុងជម្លោះប្រដាប់អាវុធ។ ទោះបីជាថៃបានបដិសេធ ក៏ដោយ តែការខូចខាតនេះបានបង្កឱ្យមានការខឹងសម្បារពីសហគមន៍អន្តរជាតិ និងប្រជាជនកម្ពុជា។
ផលប៉ះពាល់ដល់ជនស៊ីវិល និងបរិស្ថាន
ការវាឯប្រហាររបស់ថៃបានបណ្តាលឱ្យ៖
- ការស្លាប់ និងរបួសជនស៊ីវិល៖ គ្រាប់បែកចង្កោម និងអាវុធផ្សេងទៀតបានប៉ះពាល់ដល់ភូមិស៊ីវិល ដែលបណ្តាលឱ្យមានជនរងគ្រោះ និងការភ័យខ្លាច។
- គ្រាប់មិនទាន់ផ្ទុះ (UXO)៖ គ្រាប់តូចៗពីគ្រាប់បែកចង្កោមបានបន្សល់ទុកនៅតំបន់ជនបទ ដែលគំរាមកំហែងដល់កសិករ និងកុមារ។
- ការបំផ្លិចបំផ្លាញបរិស្ថាន៖ ដីកសិកម្ម និងធនធានធម្មជាតិត្រូវបានបំផ្លាញ ដែលរារាំងការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច។
- ផលប៉ះពាល់ផ្លូវចិត្ត៖ ប្រជាជននៅតំបន់ជម្លោះទទួលរងនូវភាពតក់ស្លុត និងភាពតានតឹងផ្លូវចិត្ត។
ផលប៉ះពាល់ទាំងនេះបង្ហាញពីភាពអមនុស្សធម៌ នៃទង្វើរបស់ទាហានថៃ ដែលបានប្រព្រឹត្តដោយមិនគិតពីសុខទុក្ខជនស៊ីវិល។
ការរំលោភច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិ
ការឈ្លានពានរបស់ថៃរំលោភលើច្បាប់អន្តរជាតិជាច្រើន រួមមាន៖
- អនុសញ្ញាទីក្រុងហ្សឺណែវ ឆ្នាំ ១៩៤៩៖ ការវាឯប្រហារលើជនស៊ីវិល និងការប្រើគ្រាប់បែកចង្កោមរំលោភលើការការពារជនស៊ីវិលក្នុងអំឡុងសង្គ្រាម។
- អនុសញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៥៤៖ ការខូចខាតបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ដូចជាប្រាសាទព្រះវិហារគឺជាឧក្រិដ្ឋកម្ម។
- ច្បាប់ទម្លាប់អន្តរជាតិ (Customary International Law)៖ ការប្រើអាវុធដែលបង្កផលប៉ះពាល់ទូលំទូលាយដល់ជនស៊ីវិលត្រូវបានហាមឃាត់ ទោះបីមិនជាភាគីនៃអនុសញ្ញាជាក់លាក់ក៏ដោយ។
- ធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ៖ ការឈ្លានពានដោយគ្មានការបង្កហេតុរំលោភលើសន្តិភាព និងសន្តិសុខអន្តរជាតិ។
ទាំងនេះបង្ហាញថា ទង្វើរបស់ថៃមិនត្រឹមតែជាការរំលោភអធិបតេយ៍ភាពកម្ពុជាប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម នឹងច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិ។
ការថ្កោលទោស និងអំពាវនាវ
យើងថ្កោលទោសដ៏ដាច់អហង្ការចំពោះអំពើឈ្លានពានខុសច្បាប់របស់ទាហានថៃ ដែលបានបំផ្លាញជីវិត ទ្រព្យសម្បត្តិ និងសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌរបស់កម្ពុជា។ យើងអំពាវនាវឱ្យ៖
- អង្គការសហប្រជាជាតិ និងក្រុមប្រឹកសាសន្តិសុខ បើកការស៊ើបអង្កេតភ្លាមៗ និងដាក់ទណ្ឌកម្មលើថៃចំពោះឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម។
- សហគមន៍អន្តរជាត អនុម័តវិធានការដើម្បីទប់ស្កាត់អរិភាពបន្ត និងការពារជនស៊ីវិល។
- អាស៊ាន ដើរតួជាអ្នកសម្របសម្រួលដើម្បីបញ្ចប់ជម្លោះ និងអនុវត្តបទឈប់បាញ់។
- រដ្ឋាភិបាលថៃ បញ្ឈប់អំពើឈ្លានពាន ទទួលខុសត្រូវចំពោះផលប៉ះពាល់ និងផ្តល់សំណងដល់កម្ពុជា។
កម្ពុជាបានប្តេជ្ញាដោះស្រាយជម្លោះតាមសន្តិវិធី។ ទោះជាយ៉ាងណា អំពើឃោរឃៅរបស់ថៃមិនអាចទទួលយកបានទេ ហើយតម្រូវឱ្យមានការឆ្លើយតបជាសកល។
សេចក្តីសន្និដ្ឋាន
អំពើឈ្លានពានរបស់ទាហានថៃលើទឹកដីកម្ពុជា និងការប្រើគ្រាប់បែកចង្កោម គឺជាឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ និងការបំពានច្បាប់អន្តរជាតិ។ ទង្វើនេះបានបង្អាកជីវិត បំផ្លាញបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ និងបង្កគ្រោះថ្នាក់យូរអង្វែងដល់ប្រជាជនកម្ពុជា។ យើងអំពាវនាវឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិរួមគ្នាដើម្បីនាំជនទទួលខុសត្រូវមុខច្បាប់ និងស្តារសន្តិភាពនៅក្នុងតំបន់។
