កងទ័ពថៃបាញ់គ្រាប់បែកចង្កោមលើទឹកដីកម្ពុជា៖ ការបំពានច្បាប់អន្តរជាតិ

សេចក្តីផ្តើម

នៅថ្ងៃទី ២៥ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៥ កងទ័ពថៃត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានបាញ់គ្រាប់បែកចង្កោម (cluster munitions) លើទឹកដីកម្ពុជា ជាពិសេសនៅតំបន់ភ្នំខ្មោច (Phnom Khmaoch) និងភូមិតេជោធម្មជាតិ (Techo Thammachart Village) ក្នុងខេត្តព្រះវិហារ។ ការប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកចង្កោមនេះត្រូវបានកម្ពុជាចាត់ទុកថាជាការបំពានធ្ងន់ធ្ងរលើច្បាប់អន្តរជាតិ និងអនុសញ្ញាស្តីពីគ្រាប់បែកចង្កោម (Convention on Cluster Munitions – CCM) ដែលហាមឃាត់ការប្រើប្រាស់ ផលិត ផ្ទេរ និងស្តុកទុកអាវុធប្រភេទនេះ។ អត្ថបទនេះនឹងពន្យល់អំពីហេតុការណ៍ ផលប៉ះពាល់ និងផ្លូវច្បាប់ទាក់ទងនឹងការប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកចង្កោម។

ហេតុការណ៍នៃការវាយប្រហារ

យោងតាមសេចក្តីថ្លែងការណ៍ពីអ្នកនាំពាក្យក្រសួងការពារជាតិកម្ពុជា ឧត្តមសេនីយ៍ទោ ម៉ាលី សុជាតា កងទ័ពថៃបានចាប់ផ្តើមវាយប្រហារលើទឹកដីកម្ពុជានៅម៉ោងប្រហែល ៣:២០ ព្រឹក ថ្ងៃទី ២៥ ខែកក្កដា ដោយប្រើអាវុធធុនធ្ងន់ និងយន្តហោះចម្បាំង F-16 ដើម្បីទម្លាក់គ្រាប់បែកលើគោលដៅយោធាកម្ពុជា។ ការវាយប្រហារបានបន្តនៅតំបន់ផ្សេងៗ រួមមាន៖

• ម៉ោង ៥:២៥ ព្រឹក៖ ការបាញ់គ្រាប់បែកចង្កោមនៅតំបន់ភ្នំខ្មោច ខេត្តព្រះវិហារ។
• ម៉ោង ៦:៥០ ព្រឹក៖ ការវាយប្រហារដោយគ្រាប់បែកចង្កោមម្តងទៀតនៅភូមិតេជោធម្មជាតិ ស្រុកជាំក្សាន្ត។
ការផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម
• តំបន់ផ្សេងទៀតដូចជា ភ្នំខ្មោច តាថាវ និងភ្នំ ៣៣៣ ក៏រងការវាយប្រហារដែរ។
  -ម៉ោង៣និង២០នាទី ថៃបានបើកការវាយប្រហារនៅតំបន់ភ្នំខ្មោច តាថាវ និងភ្នំ៣៣៣

  -ម៉ោង៥និង២៥នាទី ថៃប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកចង្កោមវាប្រហារលើតំបន់ភ្នំខ្មោច

  -ម៉ោង៥និង៣០នាទី ថៃវាយប្រហារនៅប្រាសាទតាមាន់ និងប្រាសាទតាក្របី

  -ម៉ោង៥និង៤០នាទី ថៃវាយប្រហារនៅតំបន់មុំបី

  -ម៉ោង៦និង៥០នាទី ថៃបាញ់គ្រាប់បែកចង្កោមលើកទី២ លើភូមិតេជោធម្មជាតិ ស្រុកជាំក្សាន្ត ខេត្តព្រះវិហារ

  -ម៉ោង៧និង០៣នាទី ថៃបាញ់ចូលក្នុងតំបន់ជាំតែ

  -ម៉ោង៨និង០០នាទី ថៃព្យាយាមវៃដណ្ដើមប្រាសាទតាក្របី

កម្ពុជាបានថ្កោលទោសសកម្មភាពនេះថាជាអំពើឈ្លានពានដ៏ឃោរឃៅ និងរំលោភច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិ ដោយសារគ្រាប់បែកចង្កោមបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់ជនស៊ីវិល និងបរិស្ថានយូរអង្វែង។ អាជ្ញាធរសកម្មភាពមីនកម្ពុជា (CMAA) បានរាយការណ៍ថា គ្រាប់បែកចង្កោមទាំងនេះបានបន្សល់ទុកគ្រាប់មិនទាន់ផ្ទុះ (unexploded ordnance) ដែលគំរាមកំហែងដល់ជនស៊ីវិល ជាពិសេសកុមារ។

គ្រាប់បែកចង្កោម និងអនុសញ្ញាស្តីពីគ្រាប់បែកចង្កោម

គ្រាប់បែកចង្កោម គឺជាអាវុធផ្ទុះដែលបញ្ចេញគ្រាប់តូចៗ (submunitions) រាប់រយនៅលើផ្ទៃដីធំទូលាយ។ គ្រាប់តូចៗទាំងនេះអាចមិនផ្ទុះភ្លាមៗ ដែលបង្កហានិភ័យដល់ជនស៊ីវិលជាច្រើនឆ្នាំក្រោយសង្គ្រាមបញ្ចប់។ អនុសញ្ញាស្តីពីគ្រាប់បែកចង្កោម (CCM) ដែលត្រូវបានអនុម័តនៅថ្ងៃទី ៣០ ខែឧសភា ឆ្នាំ ២០០៨ នៅទីក្រុង Dublin ប្រទេសអៀរឡង់ និងចូលជាធរមាននៅថ្ងៃទី ១ ខែសីហា ឆ្នាំ ២០១០ ហាមឃាត់ការប្រើប្រាស់អាវុធប្រភេទនេះ។ គិតត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២៣ មាន១២៤ ប្រទេស បានចូលរួមជាសមាជិកអនុសញ្ញានេះ ដោយ ១១២ ប្រទេសបានផ្តល់សច្ចាប័ន និង ១២ ប្រទេសបានចុះហត្ថលេខា។

ទោះជាយ៉ាងណា ទាំងកម្ពុជា និងថៃ មិនមែនជាភាគីនៃអនុសញ្ញានេះទេ។ បើទោះបីជាមិនបានចុះហត្ថលេខា ក៏ថៃធ្លាប់បានប្រកាសនៅឆ្នាំ ២០០៨ ថាខ្លួនមិនមានបំណងប្រើគ្រាប់បែកចង្កោមនាពេលអនាគតឡើយ។ ប៉ុន្តែ ការប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកចង្កោមនៅឆ្នាំ ២០១១ និងឆ្នាំ ២០២៥ បានបង្ហាញពីការរំលោភលើការប្តេជ្ញាចិត្តនេះ។

អនុសញ្ញា CCM កំណត់ថា គ្រាប់បែកចង្កោមរួមមានអាវុធដូចជា Dual-Purpose Improved Conventional Munitions (DPICM) ដែលថៃត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានប្រើក្នុងជម្លោះឆ្នាំ ២០១១។ គ្រាប់បែកប្រភេទនេះបញ្ចេញគ្រាប់តូចៗដូចជា M42 និង M46 ដែលត្រូវបានរកឃើញនៅតំបន់ជម្លោះ។ ការប្រើប្រាស់អាវុធទាំងនេះ ទោះបីមិនរំលោភលើកាតព្វកិច្ចផ្លូវច្បាប់របស់ថៃ (ដោយសារមិនជាភាគី CCM) ក៏នៅតែត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអំពើអមនុស្សធម៌ ដោយសហគមន៍អន្តរជាតិ ដោយសារផលប៉ះពាល់ដល់ជនស៊ីវិល។

ផលប៉ះពាល់នៃការប្រើគ្រាប់បែកចង្កោម

1. គ្រោះថ្នាក់ដល់ជនស៊ីវិល
   គ្រាប់បែកចង្កោមបញ្ចេញគ្រាប់តូចៗលើផ្ទៃដីធំទូលាយ ដែលអាចសម្លាប់ ឬធ្វើឱ្យពិការជនស៊ីវិលទាំងក្នុងពេលវាយប្រហារ និងក្រោយមក។ គ្រាប់មិនទាន់ផ្ទុះ (UXO) អាចនៅសល់ជាច្រើនឆ្នាំ ដែលជាពិសេសគំរាមកំហែងដល់កុមារ ដែលច្រឡំគ្រាប់ទាំងនេះជាប្រដាប់លេង។ នៅកម្ពុជា បទពិសោធន៍ពីសង្គ្រាមវៀតណាមបានបង្ហាញថា គ្រាប់បែកចង្កោមបានសម្លាប់ និងធ្វើឱ្យពិការមនុស្សរាប់ម៉ឺននាក់។
ការផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម
2. ការខូចខាតបរិស្ថាន និងសេដ្ឋកិច្ច
   គ្រាប់មិនទាន់ផ្ទុះរារាំងការអភិវឌ្ឍកសិកម្ម និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ដោយធ្វើឱ្យដីមួយចំនួនមិនអាចប្រើប្រាស់បាន។ កម្ពុជាបានចំណាយធនធានយ៉ាងច្រើនដើម្បីសម្អាតគ្រាប់បែកចង្កោមចាស់ៗ ហើយការបន្ថែមគ្រាប់ថ្មីនឹងបង្កបន្ទុកបន្ថែម។
3. ការខូចខាតវប្បធម៌
   កម្ពុជាបានរាយការណ៍ថា ការវាយប្រហាររបស់ថៃបានបណ្តាលឱ្យខូចខាតប្រាសាទព្រះវិហារ ដែលជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោករបស៊ុំ UNESCO។ នេះរំលោភលើអនុសញ្ញា UNESCO ស្តីពីការការពារបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌។ ថៃបានបដិសេធការចោទប្រកាន់នេះ។
ការផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម

ការឆ្លើយតបរបស់កម្ពុជា និងសហគមន៍អន្តរជាតិ

• កម្ពុជា
  នាយករដ្ឋមន្តីកម្ពុជា លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត បានស្នើឱ្យក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ (UN Security Council) បើកកិច្ចប្រជុំជាបន្ទាន់ដើម្បីដោះស្រាយអំពើឈ្លានពានរបស់ថៃ។ កម្ពុជាបានអះអាងថាខ្លួនធ្វើសកម្មភាពការពារខ្លួន ស្របតាមមាត្រា ៥១ នៃធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ។ អាជ្ញាធរ CMAA បានអំពាវនាវឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិ រួមទាំងអង្គការសហប្រជាជាតិ និង ASEAN តាមដានស្ថានការណ៍នេះ និងទាមទារឱ្យថៃបញ្ឈប់សកម្មភាពអរិភាពភ្លាមៗ។
• សហគមន៍អន្តរជាតិ
  • សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលជាសម្ព័ន្ធមិត្តសន្ធិសញ្ញារបស់ថៃ បានអំពាវនាវឱ្យបញ្ចប់អំពើហអ្នក៊ែងភ្លាមៗ និងសម្តែងការព្រួយបារម្ភចំពោះជនស៊ីវិលរងគ្រោះ។
  • ហ្វីលីពីន និងវៀតណាម បានអំពាវនាវឱ្យភាគីទាំងពីរអនុវត្តភាពអត់ធ្មត់។ ចិន ដែលមានទំនាក់ទំនងល្អជាមួយប្រទេសទាំងពីរ បានសម្តែងឆន្ទៈជួយសម្រុះសម្រួល។
  • ម៉ាឡេស៊ី ក្នុងនាមជាប្រធាន ASEAN បានស្នើឱ្យមានបទឈប់បាញ់ ប៉ុន្តែថៃបានបដិសេធ ដែលបង្ហាញពីភាពស្មុគស្មាពៃនៃស្ថានភាព។

ប្រវត្តិនៃការប្រើគ្រាប់បែកចង្កោមដោយថៃ

នេះមិនមែនជាលរដើមទីមួយទេដែលថៃត្រូវបានចោទប្រកាន់ពីការប្រើគ្រាប់បែកចង្កោមលើកម្ពុជា។ ក្នុងឆ្នាំ ២០១១ ក្នុងជម្លោះព្រំដែននៅជិតប្រាសាទព្រះវិហារ ថៃបានទទួលស្គាល់ថាខ្លួនបានប្រើគ្រាប់បែក DPICM ដែលជាប្រភេទគ្រាប់បែកចង្កោម។ ពេលនោះ អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលដូចជា Cluster Munition Coalition និង Norwegian People’s Aid បានស៊ើបអង្កេត និងបញ្ជាក់ពីការប្រើប្រាស់អាវុធនេះ។ នេះជាការប្រើប្រាស់គ្រាប់បែកចង្កោមដំបូងគេ ចាប់តាំងពី CCM ចូលជាធិរមាន ដែលបានបង្កឱ្យមានការថ្កួលទោសពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។

ក្នុងឆ្នាំ ២០២៥ ថៃបានឆ្លើយតបចំពោះការចោទប្រកាន់ថា ខ្លួនមិនជាភាគី CCM ដូច្នេះមិនមានកាតព្វកិច្ចផ្លូវច្បាប់ហាមឃាត់ការប្រើគ្រាប់បែកចង្កោម។ថៃបានអះអាងថា ការប្រើអាវុធនេះគឺ “សមាមាត្រ និងចាំបាច់” ដើម្បីការពារខ្លួន ប៉ុន្តែមិនបានបដិសេធអំពីការប្រើប្រាស់។ ការឆ្លើយតបនេះត្រូវបានគេចាតថាបង្ហាញពីកង្វះការទទួលខុសត្រូវ និងគោរពច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិ។

ការវិភាគផ្លូវច្បាប់

ទោះបីជាថៃ និងកម្ពុជាមិនជាភាគី CCM ក៏ដោយ ការប្រើគ្រាប់បែកចង្កោមនៅតែអាចចាត់ទុកថាជាឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិ ដោយផ្អែកលើគោលការណ៍៖

• គោលការណ៍សមាមាត្រ (Proportionality)៖ ការវាយប្រហារយោធាមិនត្រូវបណ្តាលឱ្យមានការខូចខាតដល់ជនស៊ីវិលហួសហេតុធៀបនឹងគោលដៅយោធា។
• គោលការណ៍សម្គាល់ភាពខុសគ្នា (Distinction)៖ ភាគីជម្លោះត្រូវសម្គាល់រវាងគោលដៅយោធា និងជនស៊ីវិល។ ការប្រើគ្រាប់បែកចង្កោម ដែលមានផលប៉ះពាល់ទូលំទូលាយ រំលោភគោលការណ៍នេះ។
• អនុសញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៥៤៖ ការខូចខាតប្រាសាទព្រះវិហារបង្ហាញពីការរំលោភលើកាតព្វកិច្ចការពារសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌។

កម្ពុជាបានចាតថាការប្រើគ្រាប់បែកចង្កោមជាឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម (war crime) ដែលអាចនាំឱមានការស៊ើបអង្កេតដោយតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិ (ICC) ប្រសិនបើមានការប្តឹងផ្សាយ។ ទោះជាយ៉ាងណា ដោយសារថៃមិនជាសមាជិក ICC ដំណើរការនេះនឹងមានភាពស្មុគស្មាញ។

សេចក្តីសន្និដ្ឋាន

ការប្រើគ្រាប់បែកចង្កោមដោយកងទ័ពថៃលើទឹកដីកម្ពុជាក្នុងថ្ងៃទី ២៥ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៥ គឺជាសកម្មភាពដែលបង្កឱ្យមានការថ្កួលទោសយ៉ាងខ្លាំងពីកម្ពុជា និងសហគមន៍អន្តរជាតិ។ ទោះបីជាថៃមិនជាភាគីនៃអនុសញ្ញាស្តីពីគ្រាប់បែកចង្កោម ការប្រើអាវុធនេះបង្ហាញពីការមិនគោរពច្បាប់មនុស្សធម៌អន្តរជាតិ និងបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់ជនស៊ីវិល បរិស្ថាន និងសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌។ កម្ពុជាបានអំពាវនាវឱ្យមានសន្តិភាព និងការដោះស្រាយជម្លោះតាមរយៈការចរចា ខណៈដែលសហគមន៍អន្តរជាតិកំពុងតាមដានស្ថានការណ៍នេះ។ តើអ្នកគិតថាគួរមានវិធានការអ្វីខ្លះដើម្បីទប់ស្កាត់ការប្រើគ្រាប់បែកចង្កោម និងដោះស្រាយជម្លោះនេះ? សូមចែករំលែកគំនិតរបស់អ្នក!